Tarihçe

Erken Dönemler

Notion etrafındaki bölgenin haritası

Notion etrafındaki bölgenin haritası

“Güneydeki yer” anlamına gelen Notion’un ismi (τό Νότιον, Thúc 3.34.1), muhtemelen kentin Kolophon’a göre konumundan kaynaklanır. İsmin kullanılışına ilk MÖ 6. yüzyıl sonları ya da 5. yüzyıl başlarında rastlanır: Miletos’lu Hekataios (fr 233), Notion’un İonia’nın bir kenti olduğunu söylerken hemen hemen çağdaşı sayılacak Herodot (1.149), onu Aeolis şehirleri arasında sayar. Kolophon çevresindeki Bronz Çağı kalıntıları, Notion’un Prehistorik dönemde de yerleşim gördüğünü önerir. En geç Klasik dönemde, Notion, Kolophon’un liman kenti olarak kabul edilir ve bu ilişki, her iki şehir için antikçağ boyunca büyük önem taşır. Liman’ın Hales’in ağzında yer alması gerekirken, ilk kurulan Arkaik ve Klasik dönem kentinin kesin durumu belirsizliğini korur. Thucydides (3,34) Notion’u “Kolophon’lulara ait bir kent” olarak tanımlarken, Aristoteles (Pol. 1303b) Kolophon-Notion’u coğrafi olarak ayrı fakat siyasi olarak birleşik ve dolayısıyla sivil kargaşaya açık bir kent örneği olarak gösterir.

MÖ 7-4. Yüzyıllar

Ekip Kolophon'daki Metroon’da

Ekip Kolophon’daki Metroon’da

Diğer İon şehirleri gibi, Kolophon – ve muhtemelen orijinal konumundaki Notion -MÖ 7. yüzyılda komşu Lidya Kırallığı ve MÖ 6. yüzyılda da Persler tarafından fethedilir. Kentler MÖ 479’da Yunanlılar tarafından “özgürleştirilir,” ancak Kolophon MÖ 430 yılında Persler tarafından yeniden ele geçirilir. O zaman, Thucydides’e göre (3.34), Kolophon’luların bir kısmı Notion’a çekilir ve Notion, Persleri destekleyenler ile Atinalıların yanında olanlar arasında bölünür. Bu siyasi bölünmenin, Notion’un kentsel dokusuna iki tarafı birbirinden ayıran fiziksel bir duvarla (διατείχισμα) yansıdığı söylenir. Atina yardımıyla, Pers yanlısı taraf MÖ 427’de kentten atılır ve Notion daha sonra Atina’ya ait askeri bir liman olarak kullanılır. 5. yüzyıl ortaları boyunca Notion, Delos ligi olarak bilinen Atina konfederasyonunun üyesidir. Notion sahillerinde MÖ 406’da önemli bir deniz savaşı gerçekleşir.

Helenistik Dönem

Pers dönemi, MÖ 334’te Büyük İskender’in fethi ile sona erer. Epigrafik kaynaklar MÖ 4. yüzyılın sonlarında, Notion ve Kolophon’un bir sempoliteia (kentsel birliktelik anlamında bir Yunan terimi) oluşturduğunu ve bunun ardından ikiz kentlerin aynı yasaları ve takvimi paylaşıp, vergileri birlikte toplamış olduklarını gösterir. Büyük İskender’in halefi olan generallerden Lysimachus, Kolophon’u MÖ 294’de ele geçirdikten sonra kent nüfusunun bir kısmı yakınlardaki Efes’e, görünüşe göre bir kısmı da Notion’a yerleştirilir. Aynı dönemde liman şehri Yeni Kolophon veya Deniz Kıyısındaki Kolophon olarak yeniden adlandırılır ve şu anda Eski Kolophon olarak bilinen iç kısımdaki kent önemini ve prestijini kaybeder.

 

Şehrin “yeniden kurulma” koşulları tam olarak ne olursa olsun, bazen çelişen bazen de ortak çıkarlar peşindeki yerel toplulukların ve yabancı idarecilerin karmaşık ve değişken manevralarla karşı karşıya geldiği Küçük Asya’nın batısında, daha birçok topluluk benzer deneyimleri yaşamıştır. Pek çok yerde yeni kentler kurulmuştur – bazı durumlarda idareci sınıfın (örneğin, işgal altındaki topraklarda yedek asker olarak görev yapabilecek asker gazileri emekli etmek isteyen) talebi ile, bazı durumlarda yerel toplulukların (resmi olarak kurulmuş şehirler olarak tanınmanın menfaatlerini elde etme arzusunda olan) isteğiyle. Benzer nedenlerle, bazen mevcut kentler yeni yerlere taşınmış ve dağınık küçük topluluklar yeni şehir merkezlerinde birleştirilmiştir. Projenin ilgisi arkeolojinin bu özel durumun koşullarını anlamamıza nasıl yardımcı olabileceğini belirlemek: örneğin aşağıdan yukarıya ve yukarıdan aşağıya doğru inisiyatifleri ayırt etmek ve bugünkü konumundaki sitin gelişiminin eninde sonunda başarılı olup olmadığını belirlemek üzerinedir.

Roma ve Bizans Dönemleri

Klaros'daki Apollon Tapınağının Kalıntıları

Klaros’daki Apollon Tapınağının Kalıntıları

Bu dönemler için tarihî kaynaklar yetersizdir, ancak Roma’nın Küçük Asya’daki  kontrolünün başlangıcını belirleyen Apamea Barışı’ndan (MÖ 188) sonra Notion serbest statüsünü yeniden kazanmış ve epigrafik kanıtlara göre Roma dönemi boyunca varlığını sürdürmeye devam etmiştir. Bunun nedeni kısmen de olsa Klaros’taki ünlü Apollo bilicilik merkezinin limanı olarak görev yapmasıdır. Notion ve Klaros arasındaki bağlantı, en azından Hıristiyanlığın ortaya çıkışına kadar, kentin kimliği açısından çok önemli olmalıydı. Geç Roma döneminde yazıtlar, en geç MS 5. yüzyılın başında bir piskoposluk merkezi olan Notion’da bir Hıristiyan topluluğunun varlığını gösterir.

Bizans Sonrası Dönem

Hales Nehri Vadisi’nde ortaçağ ve Osmanlı dönemlerine ait göze çarpan bazı kalıntılar bulunur. Bölgenin yerel nüfusunun önemli bir kısmı, 1923’te Türkiye Cumhuriyeti kuruluncaya kadar Yunanca konuşmaya devam etmiştir. 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyılın başlarında aralarında dini görevlilerin de bulunduğu Yunanca  konuşan yerel yöneticilerin, zaman zaman Notion’dan eski eser (özellikle yazıt) topladıkları bilinir. Yerel Müslüman topluluklar arasında Notion kalıntıları Gâvurköy olarak biliniyordu.